niedziela, 18 grudnia 2016

Zamieszanie wokół Baby Jagi, czyli babska siła

Jako baśniolog czuję się zobowiązana podrzucić wszystkim zachwyconym Jagą z serii Legendy Polskie prawdziwy obraz Baby Jagi. Wpis dzisiejszy dedykuję wszystkim, którzy chcieliby się dowiedzieć czegoś o demonologii ludowej, ale wstydzą się pytać. Nie bójcie się, nie musicie wierzyć w Babę Jagę, żeby się czegoś o niej dowiedzieć i raczej nie odwiedzi Was nocą, żeby postraszyć, bo byliście niegrzeczni. Niezbędna jest wizyta w starym lesie i szczera chęć zgubienia ścieżki.

Vania Zouravliov


Baba Jaga to postać z folkloru słowiańskiego, chociaż jej popularność kojarzy się głównie z kulturą ludową Rosji. Bywa, że nie jest to jedna istota, ale trzy siostry, które mają to samo imię. Rzuca się przede wszystkim w oczy to, że jej wygląd nie budzi zaufania. Nie jest to Jaguś z Legend, ale starucha, której źle z oczu patrzy. Mamy tu najprawdopodobniej do czynienia ze zdegradowanym bóstwem żeńskim, stąd wymowa filmiku z Jagą nie jest całkiem bezpodstawna. U źródeł Baba Jaga mogła być całkiem nadobną boginią. Mimo swojego nieprzyjemnego wyglądu Baba Jaga postrzegana jest w folklorze jako postać o cechach wywołujących mieszane uczucia. Z jednej strony jest groźna, to nie budzi wątpliwości, ale ma również cechy matczyne, może pomóc w potrzebie i kojarzy się ją z bujnym życiem lasu.

Tin Can Forest


Samo jej imię ma interesującą etymologię. Pierwszy człon - Baba - pojawia się w językach słowiańskich jako określenie płci żeńskiej, przede wszystkim chodzi tu o starszą kobietę i może przyjąć inną formę (jak "babuszka" w rosyjskim, "babcia" w polskim czy "babcya" w ukraińskim). Co ciekawe, słowo to nie miało długo negatywnych konotacji. Dopiero w czasach bliskich współczesności "baba", jeśli nie używamy tego określenia z ironią czy humorem, ma pejoratywne zabarwienie. Dziś nie wiemy czy człon Baba ma w imieniu istoty wąskie czy szerokie znaczenie związane z jej płcią. Może być tak, że ma on duży związek z tym, że było to bóstwo kobiece, z tzw. świętą kobiecością, a może być też tak, że oznacza po prostu kobietę, być może nawet w odróżnieniu od jakiegoś bóstwa męskiego, które było podobne czy pełniło podobną funkcję (święta para?). Drugi człon nazwy jest zagadką. Teorii powstało wiele. W XIX wieku zbieracz baśni, któremu wiele zawdzięczamy, Aleksander Afanasjew zaproponował wyprowadzenie prasłowiańskiego *ǫžь ( "wąż") i AHI z sanskrytu अहि ( "węża, wąż"). Etymologia ta została poddana krytyce w XX wieku. Niemniej, zagadnienie powiązania Baby Jagi z kultami chtonicznymi (ziemnymi, związanymi z wegetacją i śmiercią - skojarzonymi z takimi zwierzętami jak żaby czy węże) jest nadal otwarte. Kiedy przyjrzymy się jak funkcjonują podobne słowa w językach słowiańskich zobaczymy, że pierwiastek złowrogości i dzikości jest dość oczywisty - serbski i chorwacki "jeza" ( "horror, dreszcze"), słoweński "jeza" ( "gniew"), staroczeski jeże ( "czarownica"), czeski współczesny "jezinka" (" nimfa drzewna, driada "), polska "jędza". W innych językach indoeuropejskich element "iaga" pojawia się w powiązaniu z litewskim "engti" ( "gnębić), "ingti" ("zrzucić skórę") i "ingas" ("gnuśny"), w staroangielskim mamy "inca" ("wątpliwości, niepokój, ból") oraz w nordyckim "ekki"("niepokój").

Przyjrzymy się teraz jak legenda Baby Jagi wygląda z punktu widzenia źródeł. Chociaż postać zapewne miała się dobrze w folklorze, jak się domyślacie, spisywanie treści ludowych wierzeń, dzięki któremu dziś możemy w ogóle o nich mówić, miało swoje lepsze i grosze momenty. W przypadku Baby Jagi pierwszym jasnym punktem jest 1755 rok, gdy Michaił Łomonosow wydaje Gramatykę rosyjską. Wspomniany już Afanasjew umieszcza w swoim zbiorze narrację, gdzie mowa jest o trzech Babach Jagach ( w opowieści o Iwanie i Ognistym Ptaku). W najbardziej znanej baśni rosyjskiej z Babą Jagą (Dzielna Wasylisa i Baba Jaga) występuje ona jako postać o cechach jeszcze boskich. Przyjęło się uważać, że Baba Jaga jest postacią znaną w ogólnie pojętym folklorze słowiańskim i że może oznaczać zdegradowane bóstwo żeńskie niegdyś wyznawane przez plemiona słowiańskie. W świetle ostatnich teorii naukowych wątpliwości narosłe wokół wierzeń słowiańskich, mających istnieć bez naleciałości innych kultur, w tym chrześcijaństwa, stały się na tyle paraliżujące, że nawet dyskutuje się o swoistym panteizmie Słowian. Bezpieczniej więc Babie Jadze przyglądać się z bliska, w jej lokalnych odmianach ludowych. Jak wiemy już, w Rosji miała ona bardzo silną pozycję wśród istot nadprzyrodzonych i to taka jej wersja głównie upowszechniła się w baśniach i potem w popkulturze. Na terenach polskich, ukraińskich, białoruskich Baba Jaga ma swoje własne odmiany. Najciekawiej przedstawiają się odniesienia w innych kulturach. Najbliżej jest do Baby Jagi Ježibabie, postaci z folkloru ludów zachodniosłowiańskich, którą się często po prostu utożsamia ze wschodnią krewniaczką. W mitologiach różnych kultur możemy spotkać postaci mające podobne cechy co Baba Jaga, stąd pytanie o pochodzenie tej postaci tylko się pogłębia. Bułgarska Gorska Majka (Leśna Matka) ma cechy bóstwa leśnego. Serbska Baba Korizma, Gvozdenzuba, Baba Roga pełnią podobną funkcję, jak w bajkach ludowych na naszym terenie i do dziś są przywoływane, żeby nastraszyć dzieci (baliście się Baby Jagi z piwnicy, słyszeliście takie opowiastki od dorosłych?). Mamy jeszcze šumską majkę (znów istota skojarzona z lasem), Babice i słoweńską Babę Pehtrę (Perchtę). Na Kaukazie czerkieską Naszguszidzę/Naguczicę, na Syberii Chosedem Ketów. Kirgizowie wierzyli w demona (mite) o podobnej, co Baba Jaga fizjonomii i również porywającego dzieci, żeby je skonsumować (żeński demon pożerający dzieci pojawia się w wielu kulturach, chociażby w japońskiej). Podobnego demona znajdziemy u Tatarów kazańskich - żałmauyzę, u Ujgurów, Baszkirów, Uzbeków, Nogajców i w Albanii (Syqeneza). W folklorze rumuńskim mamy Mumę Padurię (Leśna Matka) i Vijbabę, w węgierskim Bogorkań. Na terenach germańskich jest alpejska Perchta i Holda/Frau Holle na terenach środkowych i północnych. We Włoszech Befana/Betunia. Wszystkie te postaci w większym czy mniejszym stopniu kojarzy się ze zdegradowanymi bóstwami kobiecymi lub nawet matriarchalnymi. Korzenie tego zjawiska mogą sięgać bardzo daleko w głąb dziejów, badacze wskazują, że już starożytna Kirke ma podobne cechy.

Niroot Puttapipat, z Myths and Legends of Russia, Aleksander Afanasev , tłum. Norbert Guterman (The Folio Society)


Ikonicznym wizerunkiem Baby Jagi, który upowszechnił się zarówno w kulturze ludowej, jak i w baśniach, a potem w popkulturze jest jej lot w moździerzu/na miotle. Ten motyw kojarzy się w kulturze europejskiej mocno z czarostwem stąd często Babę Jagę utożsamia się z wiedźmami i czarownicami. Charakterystyczny jest też jej domek na kurzej stopie, czasami nazywany Chatą Śmierci - jak żywy jest motyw przerażającego domu, gdzieś na odludziu wiemy i z Miasteczka Twin Peaks i z licznych horrorów. Baba Jaga ma wielką chętka na ludzi, zwłaszcza na smaczniutkie dzieci. Ten ostatni wątek ma związek z wierzeniami w istoty o cechach wampirycznych. Wspomniany chociażby kirgijski demon żywił się krwią porwanych dzieci. Charakterystyczne wątki w narracjach o Babie Jadze to porywanie i konsumowanie tych, którzy zagubili się w lesie (zwłaszcza, gdy trafili do jej złowrogiej chaty), zsyłanie chorób i walka z pozytywnym bohaterem, która kończy się dla Baby Jagi źle. Rzadko, ale jednak, występuje wątek Baby Jagi łaskawej i pomocnej. Babie Jadze często towarzyszą zwierzęta, które mogą kojarzyć się dziś z czarami, a wcześniej kojarzyły się raczej z kultami zmarłych czy też dalej jeszcze, kultami chtonicznymi: kruk, sowa, wąż, czarny kot. Baba Drusznica występuje ze smokiem.

Obecnie poszukuje się pierwotnej funkcji Baby Jagi, bo jak już wspomniałam, prawdopodobnie jest ona zdegradowanym bóstwem żeńskim. Zygmunt Krzak (PAN) pisze, że Baba Jaga to postać bogini, która została zohydzona w celu zwalczania, po pierwsze, pogaństwa przez nową religię chrześcijańską,  po drugie, usunięcia pozostałości religii matriarchalnej w wierzeniach (elity religijne były oczywiście głównie męskie i promowały patriarchalną wizję chrześcijaństwa). W tym kontekście zastanawiająca wydaje się nie tylko żywotność wierzeń związanych z Babą Jagą, ale i rola Marii oraz świętych kobiet chrześcijaństwie.

bloommer.deviantart.com


Jeśli Baba Jaga jest zdegradowanym bóstwem żeńskim, to niewątpliwie pełniła ona funkcję bóstwa leśnego, związanego z dziką przyrodą. Jeśli jej korzenie sięgają poza narodziny kultury agrarnej wśród ludów, gdzie w Babę Jagę w jakiejś formie wierzono (tu sprawa się komplikuje, bo w tym samym czasie jedne ludy mogły już prowadzić osiadły tryb życia, gdy inne nadal koczowniczy), gdy bóstwa związane z przyrodą kojarzono właśnie z przyrodą nieudomowioną, to możliwe, że mamy do czynienia z potężną boginią kultów matriarchalnych, jeszcze związanych z paleolitem, magią łowiecką, wierzeniami "świata nocnego i podziemnego". W późniejszych wierzeniach i w folklorze oczywisty jest związek Baby Jagi ze światem zmarłych. Złowrogi charakter tej relacji nadało dopiero chrześcijaństwo. Pierwotnie Baba Jaga mogła być po prostu obecna przy obrządku związanym z pochówkiem czy rytualną ucztą na cześć zmarłych/duchów. Jako taka postać mogła być również demonem, a nie bóstwem, ale zostawmy te rozróżnienia specjalistom. Niektórzy badacze interesująco tłumaczą pochodzenie motywu pożerania dzieci - otóż, uważa się, że w kulcie związanym z Babą Jagą świętowało się inicjację młodzieży. Babę Jagę można w ten sposób skojarzyć również z funkcją kapłanki/mistrzyni ceremonii podczas obrzędu inicjacyjnego. Moim zdaniem, zdaniem baśniologa, jest to bardzo inspirujący wątek, bo w baśniach babojagopodobne postaci często towarzyszą dzieciom i często w baśniach mamy do czynienia z opowieścią inicjacyjną (w zasadzie jest to najczęściej główny szkielet baśni czy mitu heroicznego, z którego potem wysnuli swoje własne teorie psychoanalitycy badający wpływ baśni na dzieci). 

4 komentarze:

  1. Babą Jagą mama mnie straszyła za dziecka :) Ogólnie na Podlasiu dosyć często ją się wspomina w stosunku do niekoniecznie grzecznych dzieci :)

    OdpowiedzUsuń
    Odpowiedzi
    1. Idiotycznie to zabrzmi, ale: super, że straszyła :D chociaż to chyba nie jest idealna metoda wychowawcza ;)

      Usuń
  2. Na taki wpis czekałam:) Poszukuję właśnie ciekawych ilustracji związanych z tym motywem. Czy masz coś przeciwko, żebym podlinkowała u siebie Twój psot? ;) Pozdrawiam.

    OdpowiedzUsuń

Witam w mojej baśni!
Zostawiając komentarz, tworzysz to miejsce razem ze mną.
Ze względu na spam moderuję komentarze do starszych postów.