wtorek, 16 czerwca 2015

Tajemniczy Sharaku i szpetni aktorzy, czyli nieco o teatrze kabuki oraz artysta tygodnia

Nie zawsze piękne gejsze i dostojni samuraje. Nie zawsze. Dziś chciałabym opowiedzieć Wam o ciekawym zjawisku ulotnego świata dzielnic rozkoszy jakim było środowisko aktorów i przy okazji przedstawić artystę ważnego, ale słynącego z twórczości, w której nie chodziło o piękno i wytworność. Tōshūsai Sharaku tworzył mniej więcej w tym samym czasie co Utamaro. Daty jego życia są nieznane. Wszystko co o nim wiemy dotyczy właściwie jego twórczości. Zachowało się 145 drzeworytów, które wykonał w ciągu paru miesięcy 1794 roku. Przedstawiają głównie aktorów kabuki. Pod względem stylu prace Sharaku i Utamaro są jak ogień i woda. U pierwszego można dostrzec coś w rodzaju prymitywizmu, gdy twórczość Utamaro to precyzyjna kompozycja, wyszukane detale, kolorystyczne wyrafinowanie. U Sharaku znajdujemy jednak żywiołowość i to coś więcej, co czyni go tak ważnym dla historii drzeworytu.


Tōshūsai Sharaku, Matsumoto Yonesaburō


Szczerość. Dosłownie. Aktorzy na jego drzeworytach są prawdziwi, z krwi i kości. Dość szpetni, o wykrzywionych, pełnych ekspresji twarzach. W naszym kręgu kulturowym (ale również i we współczesnej Japonii) krąży legenda dotycząca jego życia artystycznego - podobno porzucił sztukę, bo aktorzy się na niego obrazili za tak niepochlebne wizerunki.  To oczywiście bzdura, bo byłoby raczej odwrotnie. Japońskie założenia estetyczne, zwłaszcza te dotyczące tradycyjnej sztuki i stylu znacznie się różnią od tego do czego jesteśmy przyzwyczajeni. Aktorzy raczej doceniliby dramatyzm i wyrazistość tych wizerunków, zresztą, i u nas w ciągu XX wieku, a nawet wcześniej ekspresja i temperament, a nawet i prymitywizm czy przedstawianie brzydoty zyskały swoich zwolenników.

Tōshūsai Sharaku, Iwai Hanshirô IV

Tak naprawdę nawet nie wiadomo czy Sharaku rzeczywiście istniał. Niektórzy twierdzą, że mógł być aktorem związanym z teatrem . Są też tacy, którzy uważają, że nie są to prace jednego autora. Jeszcze inni uważają, że artystą mógł być wydawca drzeworytów, a Sharaku to jego pseudonim.


Tōshūsai Sharaku, Matsumobo Koshiro IV

Kabuki jest jednym z rodzajów tradycyjnego japońskiego teatru. Przedstawienia mają bardzo bogatą oprawę, aktorzy są mocno ucharakteryzowani, a ich gra oparta jest na wyrazistej ekspresji. Sam termin kabuki jest dość wyjątkowy. Z jednej strony, słowo kabuki wywodzi się od  kabuku, czasownika oznaczającego przechylanie się lub wybijanie się z tłumu. Można więc oczekiwać, że będzie to teatr awangardowy i tak też w istocie było. Znaki czytane od lewej do prawej oznaczają kolejno śpiew (歌), taniec (舞) i umiejętność (伎). Czasami określa się kabuki jako "sztukę śpiewu i tańca", ale jest to raczej przypadkowa zgodność, bo znaki w istocie nie określają właściwej etymologii. 

Kabuki narodziło się na samym początku XVII wieku i początkowo było teatrem kobiecym. "Wynalazła" go pani podająca się na kapłankę chramu Izumo-taisha, Izumi no Okuni. Zaprezentowała ona nowy typ tańca. Aktorki grały w nich zarówno role żeńskie, jak i męskie (czyli tak, jak później mężczyźni). Sztuki były czymś na kształt obyczajowych komedii. Przedstawienia tego typu zyskały sporą popularność, pojawiły się nowe trupy aktorskie. Zataczając coraz szersze kręgi, kabuki stawało się sztuką coraz obficiej zasilaną mało wyszukanym, często rubasznym humorem. Aktorki często były również prostytutkami. Już w latach 30. XVII wieku kabuki musiało zmienić swoja formułę. Przedstawienia były żywiołem nie do opanowania, więc rząd Tokugawów schłodził atmosferę zabraniając występów kobietom. Można się domyślać, że za rzekomą ochroną moralności i ewidentną chęcią zgaszenia popularności zgromadzeń stała również obawa, że przedstawienia odnoszące się do codzienności, a nie heroicznych legend nie pasują do programu sztuki Tokugawów. Zwłaszcza, że na "deskach sceny" pojawiały się aktualne wątki związane z bieżącymi skandalami. Okazało się jednak, że fali popularności nie dało się już zatrzymać. W przedstawieniach zaczęli grać młodzi mężczyźni. W wyniku tej zmiany przedstawienia w mniejszym stopniu pozwalały na prezentację umiejętności tanecznych, a w większym gry aktorskiej. Cała reszta jednak w zasadzie się nie zmieniła, łącznie z podwójnym zawodem uprawianym, tym razem, przez aktorów. Widownia nadal była "pod wrażeniem" artystów, a jak zapewne wiecie, homoseksualizm nie był w Japonii traktowany tak, jak w chrześcijańskiej Europie. W latach 50. XVII władze wydały zakaz występów młodych chłopców ;) Od 1653 roku występować mogli jedynie dojrzali mężczyźni. Powstała też wyrafinowana odmiana yarō kabuki ("kabuki koleżków").

Tōshūsai Sharaku, Nakamura Konozo i Nakajima Wadayemon (przypisywane)
Do niedawna w kabuki występowali wyłącznie panowie. Aktorów grających role kobiece nazywamy onnagata lub oyama. Warto zaznaczyć, że fach był przekazywany rodzinnie. W okresie, gdy w sztukach zaczęli grać wyłącznie mężczyźni wykształcono również dwa inne podstawowe typy gry aragoto (szorstki styl) i wagoto (miękki styl).

Tōshūsai Sharaku, Sawamura Sōjurō III

Teatr kabuki rozkwita w okresie Genroku, gdy dokonano formalizacji przedstawień. Ustaliły się schematyczne typy bohaterów, stylizacja, struktura sztuk. W tym czasie kabuki było mocno związane z teatrem lalkowym, z którego później rozwinie się bunraku. Wiele znanych sztuk powstało z myślą o teatrze lalkowym, ale zaadaptowano je na potrzeby kabuki. W XVIII wieku stopniowo to bunraku stało się główną rozrywką niższych klas, ale pod koniec wieku, czyli w czasach, gdy tworzył Sharaku, kabuki wracało do łask.


Tōshūsai Sharaku, Ichikawa Omezo I

Na koniec dwa słowa o samych przedstawieniach. Sztuki kabuki dzielą się na podstawowe rodzaje: historyczne jidai-mono, obyczajowe sewa-mono i taneczne shosagoto. Jednym z pierwszych zawodowych autorów sztuk kabuki był Chikamatsu Monzaemon, który stworzył słynne Sonezaki Shinju (Samobójstwo kochanków w Sonezaki), początkowo przeznaczone dla teatru bunraku. Sztuka stała się wzorem dla wielu naśladownictw, z kolei te wpłynęły znacząco może nie tyle na wzrost samobójstw, co ich "styl" i władza ponownie poczuła się zaniepokojona wybrykami kabuki. W 1723 roku rząd zakazał wystawiania tak zwanych shinju mono, czyli sztuk z motywem podwójnego samobójstwa kochanków.

Bardzo ciekawie prezentuje się makijaż aktorów. We wspomnianym okresie żył Ichikawa Danjuro, dzięki któremu rozwinął się makijaż-maska zwany kumadori. Ten rodzaj stylizacji twarzy wyostrza rysy, może je zmienić, nadać wyraz "nadanturalny" albo zwierzęcość, podkreślić dramatyzm ekspresyjnej mimiki. To właśnie charakteryzacja i makijaż stały się znakiem rozpoznawczym kabuki.


Tōshūsai Sharaku, Naritaya Sansho



Ichikawa Danjuro pracował również nad rozwojem póz mie. Mie to ważny element przedstawienia, rodzaj stylizowanej pozy utrzymywanej przez aktora w celu podkreślenia emocji czy ukazaniu charakteru bohatera sztuki. Jeśli chcecie zobaczyć jak wygląda taki makijaż i ogółem jak wygląda praca aktora kabuki, możecie zerknąć na ten krótki dokument o sławnym aktorze, Ennosuke III:



Przy okazji chciałam Was zaprosić do fejsbucznej Nibypracowni, gdzie we wtorki zaczęły pojawiać się spacerologiczne przechadzki po inspirujących miejscach pracy twórczej. W tym tygodniu była to ogrodowa przystań Moneta w Giverny:
https://www.facebook.com/Nibypracownia

Brak komentarzy:

Prześlij komentarz

Witam w mojej baśni!
Zostawiając komentarz, tworzysz to miejsce razem ze mną.
Ze względu na spam moderuję komentarze do starszych postów.